Σάββατο, 14 Μαΐου 2011

Αφιέρωμα της "Ελευθεροτυπίας" στον Νίκο Νικολαίδη

Έντυπη Έκδοση Ελευθεροτυπία, Σάββατο 14 Μαΐου 2011

Τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα για τον Νίκο Νικολαΐδη
Τι γλυκιά συμμορία

Της ΧΡΥΣΟΥΛΑΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ

Από την πρώτη του ταινία, «Ευρυδίκη ΒΑ 2037» (1975), μέχρι την τελευταία, «The Zero Years» (2005), ο Νίκος Νικολαΐδης έδωσε ζωή σε ήρωες αινιγματικούς και σκοτεινούς, που ζούνε μέσα στον έρωτα και την «αλητεία», κατατρύχονται από δαίμονες, αγαπούν το ροκ εν ρολ, χαϊδεύουν το θάνατο.
Και φυσικά στις δύο πιο γνωστές του ταινίες, «Τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα» (1979) -που έγινε σύνθημα μιας ολόκληρης γενιάς- και «Γλυκιά συμμορία» (1983), οι τσαλακωμένοι και οργισμένοι πρωταγωνιστές του μυθοποίησαν το περιθώριο, έκαναν γλυκιά την ήττα, είδαν μπροστά τους κάθε λογής φαντάσματα και προφήτεψαν ότι το μέλλον είναι ζοφερό.
Επηρεασμένος από το αμερικανικό σινεμά, από τους λίγους διανοούμενους του ελληνικού κινηματογράφου, ακολούθησε την αισθητική του και απέφυγε με μανία το χάπι εντ. Γιατί αν υπάρχει κάτι που μας διδάσκουν οι ιστορίες του, είναι ότι η διέξοδος είναι μια ουτοπία, αλλά αξίζει να την κυνηγήσεις.
Με αφορμή τη ρετροσπεκτίβα, που οργανώνει η Ταινιοθήκη της Ελλάδος, σε συνεργασία με τις Marni Films και Restless Wind, ζητήσαμε από τους πρωταγωνιστές του να μας θυμίσουν τον Νίκο Νικολαΐδη την εποχή που... τα κουρέλια τραγουδούσαν ακόμα.

Κωνσταντίνος Τζούμας
(ηθοποιός, συγγραφέας)


Κυνικός από ευαισθησία

Ηξερε καλά τη δουλειά του. Είχε απόλυτο έλεγχο, για παράδειγμα, στο κάδρο, το οποίο στις ταινίες του ήταν σχεδόν ασφυκτικό, όπως οι ιστορίες του. Δεν είχαν διέξοδο, παρά το γεγονός ότι οι αριστοκρατικοί του ήρωες -με την έννοια ότι κυνηγούσαν ουτοπίες- αυτό ζητούσαν. Εξ ου και οι τίτλοι των ταινιών του, "Θα σε δω στην κόλαση αγάπη μου", αλλά θα είμαι "Ο χαμένος τα παίρνει όλα" γιατί έρχονται τα "Zero years". Στον Νίκο διέκρινα έναν κυνισμό από ευαισθησία, μια τρυφερότητα από απελπισία, μια ασφυκτική επιθυμία για έξοδο σαν να ήταν περιορισμένος.
Μας μάζευε να συζητήσουμε το σενάριο, να πούμε ατάκες, να μιλήσουμε για γυναίκες. Στις ταινίες του οι γυναίκες ήταν νυχτερίδες επιθυμιών, μελαγχολικά γλειφιτζούρια, ακυβέρνητες μήτρες. Του άρεσαν οι εκφράσεις της αντροπαρέας. Το δείχνουν οι τίτλοι των ταινιών του. Ηταν φοβερός ατακαδόρος. Μια φορά σε ένα πάρτι με ρώτησε μια τύπισσα αν πηδάω τόσο καλά όσο ντύνομαι. Ο Νίκος τής απάντησε: "Οποιος ξέρει να ντύνεται, ξέρει και να γδύνεται".
Αν το ελληνικό σινεμά είχε από πίσω μια βιομηχανία, ο Νικολαΐδης θα έκανε πολλά. Είχε σενάρια που έφτασαν στα χέρια ατζέντηδων για να γίνουν ταινίες, μέχρι με τον Λι Μάρβιν, αλλά δεν ευοδώθηκαν. Παρά την άνεση που είχε -ήταν γαμπρός της εύπορης Αλίκης Περρωτή-Κωνσταντοπούλου- και θα μπορούσε να ζήσει έξω, να συναντήσει τον Κασσαβέτη, που λάτρευε, προτιμούσε βραδιές με παρέες, μουσικές, συζητήσεις με σκηνοθέτες του νέου ελληνικού κινηματογράφου. Τον ρωτούσαμε με τον Αλκη "γιατί κάθεσαι και δεν ταξιδεύεις; γιατί δεν πας τα σενάριά σου στο εξωτερικό;". Δεν ήθελε τον κοσμοπολίτικο τρόπο ζωής.
Καμιά φορά αμφέβαλλα για τους ήρωές του. Κάποτε του είπα: "Βρε Νίκο, οι ήρωές σου είναι σαν φαντάσματα". Μου απάντησε: "Τι άλλο είναι το σινεμά, παρά ιστορίες φαντασμάτων;"


Τάκης Σπυριδάκης
(ηθοποιός, σκηνοθέτης)


Τζαζ, ουίσκια, τσιγάρα

Βρέθηκα τυχαία στη "Γλυκιά συμμορία". Μια κοπέλα τού έδωσε μια φωτογραφία μου -που δεν τη δίνεις με τίποτα για να βρεις δουλειά. Μετά από τέσσερις μήνες με πήρε τηλέφωνο. Εκοβε φάτσες ο Νίκος, έψαχνε να έχεις κάτι από νυχτερινό γυμνάσιο, από μπιλιάρδα, και όχι τόσο clean. Εβλεπε τι κουβαλάς.
Είχε τον τρόπο να παίρνει από τους ηθοποιούς αυτό που ήθελε. Μην ξεχνάτε ότι προερχόμαστε από σχολές που δεν μαθαίναμε τίποτα για το σινεμά. Στην πραγματικότητα ήμασταν αυτοδίδακτοι. Οι πρόβες του δεν ήταν αδυσώπητες. Περισσότερο αναζητούσε την εξοικείωση, με πολλή τζαζ και μουσικές και κουβέντες για το σινεμά. Οι κουβέντες γίνονταν κυρίως περί ανέμων και υδάτων, με ουίσκια και τσιγάρα. Δεν τον ένοιαζε τόσο το αν θα ειπωθεί μια ατάκα έτσι ή αλλιώς, αλλά να καταθέσεις την εμπειρία ζωής σου.
Ηταν από τους λίγους που έδινε σημασία σε κάθε λεπτομέρεια. Την ίδια προσοχή που έδινε στους ηθοποιούς, έδινε και στο σκηνικό ή τη μουσική. Οταν ξαναδουλέψαμε μαζί στην "Πρωινή περίπολο" ήταν άλλος Νικολαΐδης. Τον "ενοχλούσε" το σενάριο. Τη θεωρούσε ταινία θανάτου. Επειδή ήταν σκληρή ταινία, έκανε πολλή πλάκα. Τα γέλια που ρίξαμε στην "Πρωινή περίπολο" δεν τα ρίξαμε ούτε στη "Γλυκιά συμμορία", που είχε κωμικές σκηνές.
Γενικά, πάντως, δεν τον ένοιαζε ποιος θα δει την ταινία ή τι άποψη θα έχει. Ηταν από τους λίγους που έκανε το δικό του. Αλλιώς θα είχε γεμίσει τον κόσμο "Γλυκιές συμμορίες"


Τάκης Μόσχος (ηθοποιός)


Αυστηρός προστάτης- άγγελος

"Zero Years" "Zero Years" Ημουν νέος και άπειρος και βρέθηκα στη "Γλυκιά συμμορία", που είχε ένα ασήκωτο βάρος. Τότε δεν αντιλήφθηκα τις κοινωνικές της αιχμές και το σχόλιο για την εξουσία. Τα διάβασα, βέβαια, στο σενάριο, αλλά δεν φανταζόμουν τον αντίκτυπο που θα είχε η ταινία, το στίγμα που θα άφηνε σε μελλοντικές γενιές, τις πικρές ειρωνείες για το μέλλον.
Παρότι ήταν αυστηρός, ήταν φοβερός προστάτης-άγγελος. Μας προστάτευε με τις λήψεις και το μοντάζ. Ενας σκηνοθέτης μπορεί να σώσει ή να καταστρέψει έναν ηθοποιό ανάλογα με το τι επιλέγει να κόψει και τι να κρατήσει. Μας έκανε λίγο τη ζωή δύσκολη, αλλά το άγχος που μας μετέδιδε μας έκανε ασυνείδητα να είμαστε αυτοί που φαινόμαστε στην ταινία. Η εμπειρία της "Γλυκιάς συμμορίας" ήταν λίγο επώδυνη. Εκτός από τις πρακτικές δυσκολίες, έπρεπε να δουλέψουμε με φοβερή ταχύτητα, με συγκεκριμένο μπάτζετ, με έναν σκηνοθέτη που είχε ήδη αποκτήσει τη φήμη του καλτ. Ηταν βαρύς χειμώνας με χιόνια. Στο σπίτι όπου δουλεύαμε έκανε πολύ κρύο. Δουλεύαμε όλοι πρώτη φορά.
Το ρόλο που έπαιξα ήταν να τον κάνει ο Αρης Ρέτσος. Κάποια μέρα που είχαμε μαζευτεί στο σπίτι του Νικολαΐδη πήρε ο Ρέτσος τηλέφωνο -είχανε κάνει ήδη μήνες πρόβες- και του ανακοίνωσε ότι δεν θα παίξει. Ο Νίκος φάνηκε γερασμένος δέκα χρόνια. Κάθησε σε μια καρέκλα και είπε: "το ρόλο θα τον κάνει ο Τάκης"


Συμεών Νικολαΐδης (μουσικός)


Αντί για το σχολείο, πήγαινα στα γυρίσματα

Δεν είχα σκεφτεί ποτέ να παίξω. Ο πατέρας μου μου πρότεινε έναν ρόλο στο "Ο χαμένος τα παίρνει όλα", τον οποίο, μάλιστα, είχε εμπνευστεί από εμένα. Το βρήκα ενδιαφέρον που θα δουλεύαμε με τον Γιάννη Αγγελάκα και μου άρεσε το σενάριο. Είχα πρόβλημα με την κάμερα, αλλά με την ηρεμία και τον τρόπο του με βοήθησε. Πριν ξεκινήσουμε γυρίσματα, κάναμε παρέα δυο χρόνια εγώ, ο Νίκος και ο Γιάννης. Αυτό έκανε με όλους τους ηθοποιούς: τους έβαζε στο σπίτι, τους φιλοξενούσε και τους έκανε μέρος του οράματός του.
Θυμάμαι μια συμβουλή που μου είχε δώσει, την οποία δανείστηκε από τον Ρόμπερτ Μίτσαμ, που θαύμαζε. Οταν τον είχαν ρωτήσει τι είναι η ηθοποιία, είχε απαντήσει: "Πρέπει να ξέρεις τις ατάκες σου και να μη σκοντάφτεις σε πράγματα". Πέρασα πολύ καλά στο "Ο χαμένος τα παίρνει όλα". Δεν μπορώ να πω το ίδιο και για τους υπόλοιπους. Είναι και θέμα χαρακτήρα. Ο Νίκος περίμενε πολλά από τους ηθοποιούς και ήταν πιεστικός. Δεν μπορεί να είναι όλα υπέροχα. Θυμάμαι ότι μετά από 9 ώρες γυρισμάτων που ήμαστε πτώματα, μας έλεγε "τώρα αρχίζει το γύρισμα", και δουλεύαμε άλλες 3-4 ώρες.
Στις περισσότερες ταινίες που γύρισε, ήμουν τριγύρω. "Τα κουρέλια" γυρίστηκαν στο σπίτι μας. Νομίζω ότι τα ντραμς του Αλκη Παναγιωτίδη -του ρόλου του, δηλαδή- με επηρέασαν ώστε να γίνω μουσικός. Και το "Singapore Sling" γυρίστηκε σπίτι μας, ενώ η "Συμμορία" όχι. Πολλές φορές δεν πήγαινα σχολείο για να πάω στα γυρίσματα. Τώρα που ξαναείδα όλες τις ταινίες του, πολλές φορές, γιατί κάναμε ψηφιακό καθαρισμό και colour correction, νομίζω ότι ξεχώρισα τελικά την "Πρωινή περίπολο". Σε αυτήν δείχνει πόσο μακριά μπορούσε να φτάσει η αισθητική του


Μισέλ Βάλεϊ (ηθοποιός)


Μας έκανε αρσενικά- θηλυκά κορίτσια

Στις ταινίες του έδωσε στις γυναίκες μια ξεχωριστή θέση. Μας χάρισε ένα ολόκληρο υπέροχο σύμπαν. Μας επέτρεψε να παίξουμε με την πραγματικότητα, να ζήσουμε τις πιο κρυφές μας φαντασιώσεις, να νιώθουμε τη σεξουαλική μας ελκυστικότητα, να γινόμαστε άσπλαχνες, να δείξουμε δύναμη, να διεκδικήσουμε την ανεξαρτησία μας, να είμαστε ενεργές, ευφυείς και ισχυρές, και αναπόφευκτα αυτοκαταστροφικές. Να μπαίνουμε στον κρυφό κόσμο του ερωτισμού και της βίας, να είμαστε το μαγικό κακό κορίτσι, το ερωτικό καλό-κακό κορίτσι, το αρσενικό-θηλυκό κορίτσι. Να είμαστε τόσο όμορφες, που δεν το πιστεύαμε και οι ίδιες, τόσο τρελές και αστείες όσο δεν θα επιτρέπαμε ποτέ στον εαυτό μας, τόσο αληθινές και ολοκληρωμένες όσο δεν θα είμαστε ποτέ


Χρήστος Βαλαβανίδης (ηθοποιός)


Η Αριστερά τον έλεγε αμερικανόφερτο

Θέλει γερά νεύρα για να αντέξεις και να κατανοήσεις τις ποιητικές μεταφορές του κινηματογράφου του. Ο κόσμος του είναι σκληρός. Εχει, άλλωστε, "ζωγραφίσει" πολλούς από τους προσωπικούς του εφιάλτες. Είναι και σπουδαίος συγγραφέας. Αντιπαθούσε τις τυπικότητες, τους τίτλους, τις κλίκες. Η Αριστερά τον είχε "χτυπήσει" στην αρχή και μετά τον έγλειφε. Τον κατηγορούσαν ότι ήταν αμερικανόφερτος, ότι οι ταινίες του δεν έχουν κοινωνικό μήνυμα και αναρωτιόντουσαν τι σχέση έχει το ροκ εν ρολ με την Ελλάδα. Το σινεμά του είναι έντονο και συμπυκνωμένο, σαν μια κουταλιά μέλι.
Κάθε επαφή με τον Νίκο ήταν μια έντονη εμπειρία γιατί ήταν έντονος άνθρωπος, πολλές φορές ακραίος. Ηταν οργανωμένος στο γύρισμα και είχε την ταινία στο κεφάλι του. Στις πρόβες μάς επέτρεπε να παίρνουμε πρωτοβουλίες -τις οποίες σημείωνε- και να αυτοσχεδιάζουμε. Προξενούσε τον χαβαλέ γιατί ήταν παιχνιδιάρης, έτοιμος για εκτροχιασμό. Αλλά όταν άρχιζε το γύρισμα, τα χαμόγελα και τα γέλια κόβονταν μαχαίρι. Ηταν τόσο πιεστικά σαφής, που δεν σ' έπαιρνε να έχεις αντιρρήσεις. Μέχρι τα "Κουρέλια" είχα κάνει ασήμαντες ταινίες και τηλεόραση. Μ' έμαθε τι θα πει κοντινό πλάνο, πώς πρέπει να έχεις τον απόλυτο έλεγχο των εκφραστικών μέσων, χωρίς, όμως, υπερβολές, αλλά με εσωτερικότητα. Τα γυρίσματα των "Κουρελιών" ήταν... ένας μήνας στην εξοχή και μεταφορικά και κυριολεκτικά -γίνονταν στο σπίτι του στο Κεφαλάρι


Αλκης Παναγιωτίδης (ηθοποιός)


Ηταν μεγάλος μάστορας

Ηταν δημιουργός, αυτό που λένε οι Γάλλοι: auteur de cinema. Με τον Νίκο δεν έκανες απλά μια ταινία. Ηταν ένας δημιουργικός τρόπος ζωής. Ηταν απαιτητικός και αυστηρός. Είχαμε συνείδηση του τι κάναμε. Πριν πει "μοτέρ πάμε" τα πράγματα ήταν έτοιμα από τις πρόβες. Δεν ήθελε να χάνει χρόνο και ήξερε τι ήθελε. Λίγοι ξέρουν.
Οπως έχει πει ο πατριάρχης του ελληνικού κινηματογράφου, ο Ντίνος Κατσουρίδης, ήταν τρομερός τεχνίτης. Ηξερε την τεχνική. Ηταν μεγάλος μάστορας. Ενας διευθυντής φωτογραφίας μπορούσε να λάμψει στις ταινίες του. Μπορεί να τύχαινε να πάω σε ένα φεστιβάλ με 2-3 ταινίες, που είχαν τον ίδιο διευθυντή φωτογραφίας. Στην ταινία του Νίκου, θα έκανε τη διαφορά. Του οφείλω πολλά. Ηρθα έτοιμος από την Αμερική, αλλά αυτός μου έδωσε το εναρκτήριο λάκτισμα. Στην πορεία αισθάνθηκα ότι ήμουν ο αγαπημένος του και αυτό μου έδωσε μεγάλη χαρά.
Ασχετα αν σου άρεσε ή όχι το σινεμά του, είχε ένα μεγαλείο, δεν έκανε εκπτώσεις. Εκανε μόνο αυτό που είχε στο μυαλό του. Και αυτό το χαρακτηριστικό το έχουν μόνο οι σπουδαίοι δημιουργοί. Ηταν όμως, πικραμένος με την αποδοχή της τελευταίας του ταινίας, "Zero years". Θυμάμαι μου έλεγε ότι "προς το παρόν θα κάνω ένα διάλειμμα για τη συγγραφή". Ηταν σπουδαίος συγγραφέας. "Ο οργισμένος Βαλκάνιος" ήταν must


***Από τις 26 Μαΐου έως την 1η Ιουνίου στην Ταινιοθήκη (Ιερά Οδός 48 & Μεγ. Αλεξάνδρου 134-136). Πληροφορίες: www.nikosnikolaidis.com και www.tainiothiki.gr *

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου